Gods vogels, zo noemden de Maleise kooplui ze. Vogels van de zon, zeiden de Portugezen, die de gedroogde huiden in handen hielden: zonder poten of vleugels en zelfs in deze armzalige staat nog onwaarschijnlijk mooi. Een vogel zonder poten kon blijkbaar altijd vliegen; die kwam vast uit het paradijs..

 

Ik begin met de vraag om eerst naar dit filmpje te kijken en dan pas dit artikele te lezen. Paradijsvogels zijn zo ongewoon in uiterlijk en gedrag, dat alleen maar tekst of foto's, hoe mooi ook, niet genoeg duidelijk maken hoe bijzonder deze vogels zijn. De komende 5½ minuut slaan alles als het gaat over bizar en spectaculair op vogelgebied.

Wat ons nog steeds overkomt, gebeurde eeuwen geleden net zo; verbijstering, verrukking, ongeloof over zoveel schoonheid.


Jan van Linschoten beschreef ze in 1594 voor het eerst en gaf ze de naam paradijsvogels. Hij vertelt dat nog niemand ze ooit levend heeft gezien, omdat ze in de lucht wonen, leven van dauwdruppels, zich altijd naar de zon keren, waar ze hun prachtige kleuren aan danken. De vrouwtjes leggen eieren in een holte in de rug van de mannetjes, die ze al vliegend uitbroedt. Men vertelde dat ze Banda bezochten om daar muskaatnoten te eten. Ze raken daardoor in extase, vallen bewusteloos neer en worden door mieren gedood. Omdat ze geen poten hebben, komen ze nooit aan de grond, maar slapen in de lucht of hangen aan een tak met lange staartveren. De wetenschappelijke naam van de grote paradijsvogel, Paradisae apoda, (apoda = pootloos) herinnert nog aan de tijd dat men geloofde dat paradijsvogels geen poten hadden.

 

w-grote-paradijsvogel-balgw-Raggis-paradijsvogel

Balg van een paradijsvogel                               Raggi's paradijsvogel

 

Deze bijzondere verhalen waren deels te danken aan de manier waarop de dode vogels werden aangeleverd. De inlanders bemachtigden de vogels door dagenlang te posten bij de boom waarin de balts van vele mannetjes bij elkaar plaats vindt. Ze schieten ze met een stompe pijl naar beneden, snijden poten en vleugels eraf, villen de vogel, waarna de huid boven een vuur wordt gerookt. Die krimpt, waardoor de vogel veel kleiner lijkt dan hij is. En zelfs in deze armzalige staat maakten ze nog grote indruk op de eerste Europeanen. 'Mijn geweer bleef werkeloos in mijn handen, omdat ik te veel onder de indruk was om te kunnen schieten', vertelde René Lesson, die Nieuw Guinea in 1842 bezocht en het eerste ooggetuigenverslag in Europa deed: 'het was alsof er een meteoor door de lucht vloog die een spoor van licht na liet'.

Al gauw ontstond er een levendige handel in paradijsvogels. Op het hoogtepunt van de hoedenmode, rond 1900, werden er 80.000 huiden van paradijsvogels per jaar uit Nieuw Guinea gehaald. Dit was in verschillende landen de aanleiding tot het oprichten van Vogelbeschermingsorganisaties. Niet lang daarna werd de gebruik voor dameshoeden verboden en volgde er  rond 1930 een algeheel handelsverbod.

 

w-hoed-1w-hoed-2

Hoedenmode begin 1900: met zelfs complete gedroogde paradijsvogels

 

Nog steeds worden de veren van paradijsvogels door de Papoea's gebruikt voor hun feesten. Deze schitterende tooien worden generaties lang gebruikt bij de grote ceremoniële feesten, waar honderden papoea's bijeen komen. Ze bevatten honderden veren van soms wel 6 soorten paradijsvogels.

 

w-papoea-1w-papoea-2w-papoea-3

 

De paradijsvogels zijn familie van onze kraaien, maar dan wel in een bijzonder kleurige uitvoering. Ze leven voornamelijk op Nieuw Guinea, enkele andere eilanden zoals de Molukken en in de Noordpunt van Australië.

Niet alleen door hun uiterlijk, maar misschien nog wel meer door hun bizarre dansen zijn de paradijsvogels beroemd geworden. Daarbij veranderen ze zichzelf in iets, dat er niet meer vogelachtig of zelfs dierlijk uit ziet, zoals het introductie filmpje duidelijk maakte. Het is moeilijk voor te stellen hoe dit uiterst ongewone baltsgedrag zich ontwikkeld moet hebben.

 

w-kraagparadijsvogel-1

w-kraagparadijsvogel-3

w-kraagparadijsvogel-2

 

Hoe de kraag- of schermparadijsvogel (Lophorina superba) verandert van een vogel met een vlinderdas in een dansende smile. Deze soort is ook in mijn museum te zien.

 

Veel soorten paradijsvogels zijn nog nauwelijks door wetenschappers onderzocht. Omdat Nieuw-Guinea een ruig en woest landschap kent, kost een expeditie veel tijd en geld. De meeste wetenschappelijke kennis over Nieuw-Guinea is opgedaan in de tijd dat Nieuw-Guinea nog een rijksdeel van Nederland was. Het filmpje aan het begin is een introductie van het grote project van Tim Laman en Edwin Scholes. In een 8-jarig project met 18 expedities en ontzettend veel geduld wisten ze alle soorten paradijsvogels te filmen; een unicum. Ze maakte er een schitterend boek over: Birds of paradise. Een indrukwekkende prestatie, die ontzettend veel mensen, waaronder ik, heel blij heeft gemaakt.

Paradijsvogels worden gelukkig niet echt bedreigd.Ze hebben de intensieve handel van 100 jaar terug goed overleefd. Een reden hiervoor is het feit dat veel soorten polygaam zijn. Daardoor ontstaan er veel nakomelingen.Ook het leefgebied van de paradijsvogels is nog redelijk onaangetast. Wel is een aantal soorten kwetsbaar. En ook hier verdwijnt op sommige plekken oerwoud voor palmolieplantages, helaas.
Tot slot nog enkele foto's van deze schitterende vogels. De bijnaam Gods vogels dragen ze met ere!

 

w-Stephanies-Astrapia-2w-wimpeldrager-3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Stephanie-astrapia                            Wimpeldrager

 

w-koningsparadijsvogel-2w-koningsparadijsvogel-staart

Koningsparadijsvogel                                         en de staartveren in detail

 

w-groepsportret-4

 

 

Tot slot dit familieportret; let op de vrouwtjes, die bijna allemaal onopvallend bruin zijn gekleurd.

Een prachtige site met veel mooi fotomateriaal is De zoektocht naar paradijsvogels